حالات روحی و روانی یا اعراض نفسانی

نقش حالات روحی و روانی در حفظ سلامتی

با اثرات روح و روان در حفظ سلامتی بیشتر آشنا شوید:

حالات روانی یا اعراض نفسانی مهم‌ترین نقش را در حفظ سلامتی و درمان بیماری بر عهده دارند زیرا به سرعت، قوا و افعال را تحت تاثیر قرار می‌دهند، در حالی که موارد دیگر از سته ضروریه برای اثربخشی احتیاج به‌ زمان دارند. حالات روحی روانی و روانی مانند خشم، نگرانی، غم، خجالت و ترس نیز بخشی از اعمال طبیعی بدن و از داده‌ها و نعمت‌های الهی هستند و بروز هر یک از این حالات، موجب تعادل در مزاج اصلی انسان و ایجاد تغییرات در جامعه بشری می‌شوند و سلامتی و سعادت بشر را به ارمغان می‌آورند. افزایش و کاهش این حالات، به صورت مستقیم و غیرمستقیم روی متابولیسم، سیستم‌های گردش خون و تنفس، ترشحات دستگاه گوارش و غدد داخلی و عضلات اثر دارند و می‌توانند معضلات و مشکلات پیچیده‌ای برای جسم و روان انسان به‌وجود بیاورند. بنابر اصل پاکسازی، نباید با بروز طبیعی و منطقی این حالات روانی مقابله نمود و البته افراط و تفریط در این حالات روانی نیز پسندیده نیست.

روح و روان

حکیم جرجانی در کتاب اغراض‌الطبیعه در این باره می‌فرماید:

اعراض نفسانی شادی است و غم و خشم و لذت و ایمنی و ترس و خجلی و اندیشه کارهای مهم و عمل‌های باریک و امید و نومیدی. و هر یک را اندر تن مردم اثری ظاهر است فزون از اثر طعام و شراب و غیرآن؛ از بهر آنکه طعام و شراب و دیگر اسباب بدان زودی اثر نکند که اعراض نفسانی. نبینی که اثر سخن یا چیزی خوش و ناخوش که مردم بشنوند و اندیشه بر خاطر گذرد چگونه بی‌هیچ مهلت زود به رنگ و روی پدید آید و حرکت و آواز مردم بگردد؟ این حال نشان آن است که اثر اعراض نفسانی قوی‌تر از دیگر سبب‌هاست.

مزاج انسان به شدت از حالات روانی او تأثیر می‌پذیرد؛ برخی از این حالات با سرعت بسیار زیاد و برخی با سرعت کم‌تر مزاج انسان را تحت تاثیر قرار می‌دهند. به عنوان مثال خشم، حرارت را به طور ناگهانی به بیرون می‌راند در حالی که لذت، حرارت را کم‌کم به بیرون می‌راند. ترس، حرارت را به طور ناگهانی به داخل می‌راند( چهره سفید می‌شود) ولی اندوه، حرارت را کم کم به داخل رانده، در دراز مدت موجب بیماری‌های سودایی می‌شود. در جدول زیر، شش حالت روانی مهم و کیفیت هر یک بیان گردیده است.

شش حالت روانی مهم و کیفیت هر یک

کسی که ضروریات شش‌گانه دیگر را به خوبی تدبیر کند ولی بسیار زود خشم یا بسیار بی‌خیال و خونسرد باشد نمی‌تواند به تندرستی کامل دست یابد. تسلط بر حالات نفسانی و واکنش معقول در برابر پیشامدها خیلی مهم است. پزشک نیز باید سودها و زیان‌های حالات روانی گوناگون مانند غم و شادی، ترس و خشم و … را بشناسد تا بتواند با همۀ نیرو با بیماری‌ها مبارزه کند و سلامت را به فرد بازگرداند.

اقسام اعراض نفسانی( روح و روان)

در طب سنتی ایران انواع اعراض نفسانی را شش دسته می‌دانستند: غضب، فرح، غم، همّ، خجلت. همه این اعراض مستلزم حرکت روح هستند زیرا نفس از هر چیزی که در آن ملایمت یا منافرت باشد متأثر می‌شود.

همّ: کیفیتی است که به سبب آن روح و حرارت غریزی هم به داخل و هم به سوی خارج از بدن حرکت می‌کنند. این کیفیت مرکب از دو حالت ترس و امید است و هر کدام که بیش‌تر بر فکر شخص غلبه داشته باشد نفس نیز به آن تمایل پیدا می‌کند.

غم: هرگاه چیزی ضروری از دست برود یا دست‌یابی به آن ممکن نشود یا امر ناخوشایندی روی دهد که جبران آن ممکن نباشد، در نفس حالتی به وجود می‌آید که آن را غم می‌نامند.

فرق همّ و غم: غم دربارۀ چیزی از دست رفته در گذشته است که دیگر دست یافتنی نیست، یا چیزی به دست نیامده در آینده است که قابل حصول نخواهد بود، اما همّ دربارۀ چیزی است که اگرچه به سختی، ولی دست‌یافتنی است.

خجلت: کیفیتی نفسانی است که به تبع آن روح و حرارت غریزی به تدریج به درون بدن و سپس به سوی خارج حرکت می‌کند.

نکته: همچنان که افراط در حرکات نفسانی زیان‌آور است، زیاده‌روی در سکون نفسانی و بی‌تفاوتی نیز مضر است زیرا موجب برودت بدنی و بلادت ذهنی می‌شود.

با  شناخت مزاج و کیفیت حالات روانی مختلف، فرد می‌تواند تاثیر این حالات را بر روی خود بداند و حتی المقدور عواطف و حالات روانی خود را کنترل کند. مثلا شخصی که مزاج سرد و خشک دارد، غم و اندوه و ماتم، علائم او را تشدید می‌کند و حتی می‌تواند او را تا سر حد بیماری ببرد. برای این شخص، رفتارهایی که با کمی هیجان و نگرانی همراه باشد، مناسب است. لذا لازم است این افراد، گاهی خود را در معرض این حالات مناسب قرار دهند. یا مثلاً شخصی که مزاج او گرم و خشک است، باید سعی کند کمتر در شرایطی قرار گیرد که موجب هیجان و یا خشم او شود و حتی المقدور عواطف خود را کنترل نماید. گهگاهی تفکر در مسائل عمیق زندگی مانند عاقبت هستی و تمرین کاهش حساسیت ذهنی و کاهش سرعت ذهنی و نشست و برخاست با انسان‌های آرام وصبور برای این افراد مناسب است.

بهبود احوال روانی انسان می‌تواند دفاع تخصصی سلول‌های ایمنی را افزایش دهد و روند بسیاری از بیماری‌های مزمن را تحت تاثیر قرار دهد. روان انسان مانند کوه یخی است که تنها بخش بسیار کوچکی از آن قابل دیدن است و بخش عظیم آن در اعماق قرار دارد و در واقع جنبش بخش پنهان و عمیق آن است که موجب حرکات بخش آشکارش می‌شود.

امروزه توجه اندیشمندان دنیای پزشکی به تأثیر مهم حالات روانی و عواطف در وضعیت جسم و عوامل مختلف فیزیکی آن جلب شده‌است و نقش عوامل روانی و تجارب تلخ زندگی در بروز بسیاری از بیماری‌ها مشخص گردیده است. افزایش سرعت صنعتی شدن و صدمه دیدن روش‌های بومی زندگی، کاهش اعتقادات و ارزش‌های سنتی و استفاده از غذاهای با ترکیب و اخلاط نامتعادل، آلودگی صوتی، آلودگی نوری و آلودگی به امواج الکترومغناطیس باعث ایجاد ترس و اضطراب و غم و دیگر فشارهای روحی شده و سلامت جسمانی و روانی را با خطرات جدی مواجه نموده است. امروزه تحقیقات فراوانی در زمینه «پسیکونورو ایمونولوژی» و نقش حالات روانی بر سیستم عصبی و سیستم دفاعی بدن در حال انجام است. تغییر مناسب حالات روحی روانی می‌تواند با افزایش دفاع تخصصی سلول‌های ایمنی، روند بسیاری از بیماری‌ها مزمن را تحت تأثیر قرار دهد.

تنش‌های روحی- روانی می‌تواند موجب سفت شدن و اسپاسم عضلات شود و متعاقب آن درد عضلات ساق پا یا کمردرد و زانودرد یا سردرد یا گرفتگی عضلات کف پا اتفاق بیفتد. افراد مبتلا به این تنش‌ها می‌توانند از نرمش‌های ابتهال یا ماساژ ستون فقرات استفاده نمایند تا آرامشی عمیق بر آنان حاکم شود و عضلات شل گردند. حالات درونی انسان نظیر عصبانیت، ترس و دیگر حالات روانی می‌تواند تنفس را تحت تأثیر قرار دهند، در این حالات، تنفس صحیح علاوه بر رساندن بهتر هوای تازه به بدن می‌تواند بسیاری از تنش‌ها و اضطراب‌ها و علائم آن‌ها مانند سردرد، بیحوصلگی و خستگی را از انسان دور می کند. رساندن هوای تازه به بدن، انرژی‌های مختلف از جمله انرژی‌های نفسانی و سیستم مغزی- عصبی را تقویت می‌کند و فرد راحت‌تر می‌تواند با تنش‌های عصبی و استرس‌های روحی کنار بیاید. برای رسیدن به این منظور، ترجیحاً در هوای سالم و آزاد و در حالت نیمه دراز کشیده، نفس کاملاً عمیق بکشید و سینه‌های خود را از هوای تمیز پر نمایید. به مدت ۵ ثانیه نفس خود را حبس نموده، سپس آرام آرام طی حدود ده ثانیه هوا را بیرون دهید. حدود یک ثانیه مکث نموده و سپس پنج تا ده بار دستور فوق را تکرار نمایید. آرامش و احساس نشاط بر شما چیره خواهد شد. از دیگر مواردی که درگیری‌های ذهنی را کاهش می‌دهد و تعادل را به سیستم مغزی- عصبی باز می‌گرداند، تعطیل نمودن موقتی بعضی از اعمال سیستم مغزی-عصبی است؛ مثلاً فرد می‌تواند چشم‌های خود را ببندد و فقط صفحه‌ای با رنگ سبز یا صورتی کمرنگ را تصور کند، یا تلقین نماید صدایی را نمی‌شنود و یا حجم استفاده از عضلات ارادی خود را کاهش دهد( از حالت ایستاده به حالت نشسته و یا از حالت نشسته به حالت خوابیده تغییر وضعیت دهد). همچنین شخص می‌تواند وضو بگیرد و موجبات نشاط و تجدید قوا و نورانیت خود را فراهم آورد. در شرایط تنش روزانه، می‌توانید چندین بار از این دستورات بهره بگیرید؛ حتی در حالات معمولی نیز این اقدامات به آرامش شما کمک خواهد نمود. همچنین استفاده از شربت شیرۀ انگور و شربت زعفران می‌تواند خلق را بهبود بخشد و نشاط را به ارمغان آورد.

یکی دیگر از راه‌های کسب آرامش و امنیت این است که رفتار انسان در تناقص با طبیعت و جهان آفرینش نباشد، کسی که در مسیر رودخانۀ هستی حرکت می‌کند، لذت می‌برد و دست‌ ناپیدایی را می‌یابد که او را در پیچ و خم کوه‌ها و درّه‌ها به سلامت پیش می‌برد، کوچک‌ترین تلاش و سعی انسان در جهت طبیعت با ده‌ها برابر نیروی موافق آفرینش و انرژی‌ها و دست‌های مهربان طبیعت حمایت می‌شود؛ ولی حرکت در مسیر خلاف طبیعت و فطرت تلاش و انرژی زیادی از فرد می‌برد و او را مستهلک می‌گرداند و هلاکت و مرگ و پیری زودرس، سرانجام او خواهد بود.

راستگویی، درستکاری، صداقت، داشتن دوست خوب، قناعت‌پیشگی و دوری از تجمل، توکل، ازدواج با همسر خوب، خوش اخلاقی، حرکت بدنی و ذهنی به اندازه، خوش‌بینی به دوستان و نزدیکان و تواضع از دیگر مصادیق این نوع حرکت می‌باشد و در مقابل دروغگویی، تلاش ذهنی بیش از اندازه، برداشتن چند هندوانه با یک دست، بدبینی، یاس، دوست بد، همسر و فرزند ناشایست و بد اخلاقی، روح و روان انسان را به هم می‌ریزد و بدن بیمار می‌شود.

ابوزید بلخی( استاد رازی بزرگ) در کتاب مصالح الابدان و الانفس در مورد ایجاد آرامش روانی دو پیشنهاد دارد؛ یکی این که به احوالات دنیا و ناپایداری آن توجه نماییم و دیگری اینکه به ظرفیت‌های جسمی و روحی روانی خودمان توجه داشته باشیم یعنی بر اساس ظرفیت‌های شخص  به اقدامات تنش‌زا مانند دریافت وام، خرید اقساطی، ادامۀ تحصیلات  و دوری از خانواده- دست زد. اگر رفتارهای تنش‌زا از سطح تحمل افراد بالاتر باشد، آرامش جسمی و روانی او مختل می‌شود و چهرۀ هولناک بسیاری از بیماری‌ها ظاهر می‌شود. از طرف دیگر، در این کتاب به تمرکز بر روی افکار و باورهای فردی تاکید شده است و آن را یک راه برای از بین بردن عادات بد و وسواس و کنترل عواطف معرفی می‌کند. به این معنی که در مواقع آرامش به علل و نحوۀ بروز خشم و غضب بی مورد و رفتارهای غلط دیگری که از انسان سر می‌زند، توجه گردد و در بیهودگی و بی‌فایده بودن این رفتار اندیشه شود. اندیشیدن در این موارد و توجه به این نکته که این‌گونه اعمال سبب کم‌ارزش شدن انسان در نگاه دیگران می‌شود، موجب افزایش مقاومت و بهبود کنترل حالات روانی انسان می‌شود.

 

سید اسماعیل جرجانی: شناختن و به کار گرفتن فواید و ضررهای حالات روحی، روانی، اصل بزرگی در حفظ سلامتی و درمان بیماری‌هاست.